Birra di Gagel

Arca del Gusto
Torna all'archivio >

Prima della Reinheitsgebot, la legge tedesca del 1516 che regolava la purezza della birra e dichiarava illegale produrre birra con qualsiasi altro prodotto che non fosse il luppolo, questa bevanda veniva prodotta in Olanda con il cosidetto “gruit”. Si trattava di una miscela di dieci erbe, tra le quali anche le nove erbe verdi considerate sacre per i popoli germanici e erano consacrate alla dea Freia.

Componevano il gruit erbe come il millefoglio, erba fatta, erica, rosmarino selvatico, salvia, bacche di alloro, resina di pino e coriandolo. Nel Medio Evo si usavano anche cereali come orzo, avena, farro, frumento e segale. Il componente principale era sempre il gagel, che è il nome olandese della mirice. Si tratta di un cespuglio con infiorescenze abbastanza minuscole.

Il termine gruit or koyt, questo misto di mirice e altre nove erbe, nasce dalla modificazione della parola olandese kruid che significa “erba”. La mirice è una pianta rara e protetta che prospera nei terreni paludosi poco acidi come quelli della regione naturale del Kempen, situata al confine con il Belgio. Attualmente i produttori di birra al di gagel raccolgono qui ad agosto alcune borsate delle punte di queste piantine, sotto il controllo della organizzazione per la tutela dell’Ambiente chiamata “Brabants Landshap” e lo stesso accade a Limburg.

La legge per la protezione della birra si rese necessaria perché alcuni birrifici inserivano nella birra prodotta, insieme alle altre erbe, anche piante allucinogene come il guisquiamo nero, noto per i suoi effetti disturbanti sulla psiche. Un tempo la birrificazione avveniva in casa, ad opera quasi esclusivamente delle donne, dentro a grandi calderoni e questa pratica vagamente misteriosa fu non di rado connessa a processi contro le streghe. Come è facilmente immaginabile il confine tra il saper produrre la birra, la conoscenza delle erbe e la stregonerie era labile. Nel suo “Urbock”, Christian Rätsch dimostra in modo convincente che il termine “pilsner” .- parola usata del mondo germanico per indicare la birra – deriverebbe da birze, termine olandese per indicare il guisquiamo nero, che deriva a sua volta da beelzebub, il diavolo. La birra veniva quindi riconosciuta come bevanda del diavolo. Inoltre da “sweet gale” – la mirice in inglese – deriverebbe “ale”, termine usato per indicare le birre ad alta fermentazione.

La città impose quindi una tassa sul gruit e così vennero importate dalle città anseatiche le birre prodotte con il luppolo, che non erano tassate. Il loro prezzo decisamente basso fece sì che poco dopo venisse richiesta una tassa sul luppolo, che infatti venne introdotta nel 1321. Alla fine del XIV secolo quasi ogni città poteva quindi birrificare con il luppolo e imporre una tassa su questo prodotto.

Attualmente esistono solo due tipi di birra di gagel prodotte senza interruzione nei Paesi Bassi: una nella città di Haarlem, l’unica birra di gruit al mondo birrificata con tre varietà di cereali, secondo una ricetta del 1407 che appartiene alla città, e un’altra prodotta in prossimità di Anversa. Alcuni altri piccoli birrifici, tuttavia, producono di tanto in tanto le loro artigianali birre di gagel.

Torna all'archivio >
Voordat het Reinheitsgebot in 1516 van kracht werd en het verboden werd om bier anders dan met hop te brouwen werd bier in Nederland gemaakt uit gruit. Gruit was een mengsel van 10 bestanddelen waaronder de zogenaamde negen groene kruiden die al bij de Germanen heilig waren en aan de godin Freija gewijd. In het gruit zaten: duizendblad, kattenkruid, heide, wilde (moeras)rozemarijn, salie, bakelaar (laurierbessen), (dennen)hars, slangenkruid (serpentien) en koriander. Hoofdbestanddeel was echter altijd gagel, een struik met een vrij onopvallende bloeiwijze. Dit mengsel van de 9 kruiden gebed in gagel heette gruit of koyt, volgens taalkundigen een verbastering van kruid.


Het Reinheitsgebot werd in het leven geroepen omdat diverse brouwers (in die tijd vooral brouwsters die het in zogenaamde cauldrons (grote ketels) zelf thuis brouwden) er ook hallucinerende kruiden zoals bilzekruid aan toevoegden. Van hieruit ontstonden zelfs diverse heksenprocessen, de afstand tussen brouwster-kruidenvrouwtje-heks was in die tijd zeer klein. Christian Rätsch toonde in zijn boek Urbock zelfs vrij overtuigend aan dat het woord pilsner afgeleid is van bilze. Bilze op zijn beurt is weer afgeleid van Beëlzebub, de duivel. Pils zou dan niets anders zijn dan de duivelse drank pur sang. De Engelse benaming gale voor gagel zou tot het Engelse woord ale geleid hebben. De eerlijkheid gebied te zeggen dat ook te grote hoeveelheden duizendblad en rozemarijn tot duizelingen kunnen leiden.
Over dit gruit werd het zogenaamde gruitaccijns door de gemeente geheven. Na import van het met hop gebrouwen bier uit de Hanzesteden zoals Hamburg kon dit hopbier onder de prijzen van het gruitbier doorgaan en werd de roep om ook een hopaccijns steeds luider. Dit accijns werd vanaf 1321 geleidelijk aan in Nederland ingevoerd. Tegen het eind van de 14de eeuw bezat bijna elke stad het recht om hopbier te brouwen en daarover accijns te innen.
Waarschijnlijk maakte men in de middeleeuwen gebruik van meerdere graansoorten: gerst, haver, spelt, en volgens documenten uit de 13de eeuw ook (Tritum) siliginum, dat de waarschijnlijke voorloper van rogge is geweest.

In de Lage Landen zijn nu nog maar twee biersoorten die gemaakt worden uit gagel: Koyt Bier van Jopen uit Haarlem (als enige gruitbier ter wereld uit drie granen) en Gageleer uit de buurt van Antwerpen.
Gagel is een zeldzame maar beschermde plant die het goed doet in de buurt van voedselarme moerassen, onder andere in de Kempen, aan Nederlandse en Belgische zijde. In augustus haalt Jopen onder begeleiding van het Brabants Landschap hier enkele tassen met de aren van de gagel. Rondom Valkenswaard is er zelfs een bloemist die over een vergunning beschikt om in de weken vóór de Kerst gagel te snoeien ten behoeve van kerststukjes.
Interessant om te weten is dat Jopen Koytbier gebrouwen is volgens een Haarlems stadsrecept uit 1407 en dat dit bier in de 15de eeuw het meest gedronken bier in Antwerpen was.
Vooral in de Amerikaanse artisanale bierproductie doormaakt gruit een absolute revival, zie hiertoe bijvoorbeeld: http://www.byo.com/stories/beer-styles/article/indices/11-beer-styles/734-gruitbier-style-profile.

In ons land kunnen we daar niet bij achterblijven, immers gagelbier is ons nationale oerbier. Oorzaak verdwijnen: Verbod op gagel en vervanging door hop; achteruitgang moerasgebieden.

Territorio

NazioneOlanda
Regione

Friesland

Limburg

Noord-Brabant

Altre informazioni

Categorie

Bevande distillate e fermentate

Segnalato da:Rene Zanderink